बगरमा सुन फलाउने तरीका अनि त्यसको सम्पुर्ण जानकारी ! ! ! भाग ३ (अन्तिम)

0
548
बगर

बगरमा सुन फलाउने तरीका अनि त्यसको सम्पुर्ण जानकारी ! ! ! भाग ३ (अन्तिम)

भाग १ मा हामीले बगरमा पाइने माटो, उपलब्ध अवसरहरु, बगर खेती प्रविधि एवं बगर (खोला किनार) मा तरकारी खेती गर्नुका उद्देश्यहरूका बारेमा बताएका थियौं । भने भाग २ मा बगरमा तरकारी खेतिको महत्व, अवसर, चुनौती, खेति योग्य बगरको छनोट र ध्यानदिनु पर्ने कुराको बारेमा बताएका थियौं । बाँकी अन्तिम भाग अाज प्रस्तुत गर्ने छौं

बगर खेतीका तरिकाहरुः

१) खाडलमा लगाइने तरिका (Pit method)
२) ४५–६० फिट लामो सुरुङ्ग खनेर लगाइने तरिका (Trench method)

१) खाडलमा लगाइने तरिका (Pit method) 

बगर क्षेत्रमा लगाइने तरकारी बालीहरुको लागि अगाडि नै बेर्ना तयार गरि सार्नुपर्छ । ठण्डा मौसममा बीउहरु उम्रनको लागि कमपोष्ट मलको थुप्रो वा प्लाष्टिक गुमोजको प्रयोग गरिन्छ ।

कम्पोष्ट-गोबर मलको थुप्रोमा राखी बीउ उमार्ने विधि
एउटा कपडाको टुक्रामा बीउहरु फिजाउने, कपडा बेर्ने र भिजाउने । बीउ राखी बेरेको कपडा कम्पोष्ट मल वा थुपारेको गोठेमलको मित्रि तातो भएको ठाउँमा राख्ने । प्रत्येक दिन बीउ उम्रेको नउम्रेको जाँच गर्ने । उम्रेको बीउ मुख्य जग्गामा रोपी राख्ने ।

प्लाष्टिकको गुमोजभित्र बीउ उमार्ने र बेर्ना हुर्काउने विधिः
जमिनमाथि आधा बाटुलो हुनेगरी बनाइएका बाँसका भाटामाथि ठण्डा मौसममा माटोलाई तातो राखी बीउ राम्रोसंग उम्रनको लागि प्लाष्टिकले ढाकिन्छ । हावाको राम्रो आदान–प्रदानको लागि प्लाष्टिकको टुप्पोहरु दिनमा खुला गरिन्छ र रातमा बन्द गरिन्छ । ५ मि.लामो प्लाष्टिकको गुमोज बनाउँदा साधारणतया ५००० बेर्नाहरु उत्पादन गर्न सकिन्छ, तर बीउहरु प्लाष्टिक थैलामा राखी बेर्ना उत्पादन गर्दा त्यो भन्दा कम संख्यामा बेर्नाहरु उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

बगर क्षेत्रमा लगाइने लहरे तरकारीको बेर्ना उखेलेर सार्न सकिँदैन, लहरे तरकारीका बीउलाई प्रायः एकैचोटी सिधैं तयारी स्थायी जग्गा (खाडल वा सुरुङ खनेर बनाइएको गहिरो ड्याङ जग्गामा) १–१.५ से.मी.को गहिराईका १.५–२ मिटरको फरकमा रोप्ने गरी खेती गरिन्छ । तर बजारमा राम्रो मूल्य पाउन र यथासम्भव छिटै बजारमा बेच्न ल्याउनको लागि ४”x ६” आकारको १०० गेज मोटाई भएको प्लाष्टिकको थैलामा राम्रो कुहिएको कम्पोष्ट या गोबर मल १ भाग, मसिनो बलौटे माटो १ भाग र मलिलो माटो २ भागको मिश्रण तयार गरी प्लाष्टिक थैलाको पिंधमा ८–१० वटा प्वाल पारी भर्नु पर्दछ । यसरी भरिसकेपछि हरेक थैलोमा २ वटा बीउका दरले १ से.मी.गहिराईमा रोप्नु पर्दछ । बीउ रोपिसकेपछि सबै थैलाहरुलाई प्लाष्टिकको घर या टनेलभित्र मिलाएर राखिन्छ ।

यसको लागि यु.भि.आर.प्लाष्टिक सीट प्रयोग गर्न वेश हुन्छ । यसरी प्लाष्टिक थैलाहरुमा बीउ रोपी सकेपछि बीउ उम्रन आवश्यक पर्ने चिस्यानको मात्रा ठीक अवस्थामा कायम राख्न हजारीका मद्दतले आवश्यकता अनुसार सिंचाई गर्नु पर्दछ । यसरी प्लाष्टिक टनेलभित्र थैलामा बीउ रोप्दा बाहिर खुला वातावरणमा बीउ उम्रनको लागि तापक्रम अपुग भएको अवस्थामा पनि टनेलभित्रको तापक्रम केही उच्च हुनेहुँदा समयमा नै बीउ उम्रन्छ र छोटो समयमै बेर्ना सार्न लायक बन्दछ ।

यसरी तयार पारिएका बेर्नाहरु सार्दा प्लाष्टिक थैलोलाई ब्लेडले विस्तारै काटेर जरालाई अलिकति पनि नखलबलाईकन सार्नु पर्दछ । बेर्ना सार्न खाडल उपयुक्त दूरीमा तयार गर्नुपर्छ, ६० से.मी.गहिराई भएको खाडल बनाउनु पर्छ । बेर्ना सार्नु अगाडि प्रत्येक खाडलमा प्रतिबोट कम्पोष्ट १०–१२ किलो, डि.ए.पी.१०० ग्राम, पोटास ५० ग्राम, युरिया ५० ग्राम,पिना १०० ग्रामका दरले सबै मलहरु बेर्ना सार्नुभन्दा एक हप्ता अगाडि खाल्डोमा हाल्नुपर्छ ।

बेर्ना सार्ने समय १५ माघभित्र सारी सक्दा राम्रो हुन्छ । थाक्रा (झिक्रा) दिने-नदिने के हो सोही हिसाबले बेर्ना सार्ना जात अनुसारको दूरी कायम राख्ने र तपसिल अनुसारका दूरीमा बेर्नाहरु रोप्नु पर्छ ।

क्रसं बाली जात थाक्रा -झिक्रा_ दिने दूरी मिटर थाक्रा -झिक्रा) नदिने गरी मिटर
काँक्रो स्थानीय 3 x 2 3 x 3
वर्णशंकर 2 x 2 3 x 2
जुकुनी फर्सी वर्णशंकर 0.90 x 90 थाक्रा नपर्ने
करेला स्थानीय 2 x 2 2 x 2
वर्णशंकर 2 x 2
लौका स्थानीय 5 x 3 5 x 5
वर्णशंकर 5 x 4 4 x 4
तरवुजा वर्णशंकर 4 x 3 4 x 4
घिरौला वर्णशंकर 4 x 3 4 x 4
खरवुजा वर्णशंकर 4 x 3 4 x 4
फर्सी ग्रिनवल 4 x 3 4 x 4

बेर्ना रोपेपछि बेर्ना वरिपरि माटो हाली राम्रोसंग थिचेर सुकेको घाँस÷पराल आदिको छापो दिनुपर्छ । छापो दिनाले हावाहुरीबाट आउने धुलोका कणहरुले विरुवाको वानपस्तिक आवरणलाई बचाउन सकिन्छ । बेर्ना रोपेपछि तुरुन्त पानीले सिंचाई गर्नुपर्छ । त्यसपछि नुभान भन्ने विषादीको झोल १ एम.एल.प्रति लिटर पानीको हिसाबले पानीमा मिसाई छर्नु पर्छ । तरकारी उत्पादन जसै विक्रियोग्य हुन्छ त्यसलाई तुरुन्त बजारमा वा थलोमा नै बिक्रि गर्नुपर्छ ।

 

मल टपड्रेस गर्नेः
पहिलो टपड्रेस– बेर्ना रोपेको ५–७ दिनभित्र युरिया ५–१० ग्राम प्रतिबोटको दरले हाल्ने, तर बोटबाट ५–७ से.मी. टाढा हाल्नुपर्छ र माटो चिसो नभए सिंचाइ दिनुपर्छ ।

दोस्रो टपड्रेस– फेरि बेर्ना रोपेको ३०–३५ दिनमा अर्को पटक बोट वरिपरी बोटदेखि १५–२० से.मी.टाढा ४–५ से.मी. गहिरो कुलेसो बनाई मलहरु हाल्नु पर्छ र माटो सुख्खा भए पानी दिनुपर्छ । दोस्रो टपड्रेस प्रतिबोट हाल्नपर्ने मलहरु र तिनका मात्रा निम्नानुसार छन्–

डि.ए.पी. २५ ग्राम
युरिया १५ ग्राम
पिना २० ग्राम

त्यसैगरी बालुवा बगरमा रोपेको विरुवाले सुक्ष्म तत्वको कमीका लक्षणहरु देखाउन सक्दछन ।त्यसकारण सुक्ष्म तत्वको आवश्यकता परिपुर्ति गर्नको लागि जी–प्लेक्स वा भाइटल १ देखि १.५ मिलि लिटर प्रति लिटर पानीमा मिसाई छर्कनु पर्दछ । बगरखेतीमा फाल्गुणको १५ देखि प्राय: सवै विरुवामा फूल र चिचिला लाग्न थाल्दछन । उक्त समयमा चिसोको कारण फूलहरुमा लैड्डिक असंतुलन उत्पन्न हुन सक्ने भएकोले फल नलाग्ने सम्भावना पनि उतिकै रहन्छ । त्यसको निवारणका लागि मिराकुलन ०.५ मिलि लिटर प्रति लिटर पानीमा मिसाएर फूल फूल्ने समयमा १० दिनको फरकमा दुईपटक छर्नाले लैड्डिक संतुलनमा सुधार ल्याउन सकिन्छ ।

सिंचाइ
बोट बिरुवाको आवश्यकता हेरि ७–१० दिनको फरकमा हल्का सिंचाइ दिनु पर्दछ । चिस्यान पर्याप्त भएको अवस्था छ भने सिंचाइ दिनु पर्दैन ।

बाली संरक्षण :

क्र.सं. कीराहरु लक्षण रोकथाम
सेतो झिङ्गे कीरा सेतो झिङ्गाले पात र फूलको रस चुसेर खान्छ र पातलाई पहेंलो बनाई बिरुवा कमजोर बनाउँछ, यसले मोजेक भाइरस रोग पनि सार्छ । रोग र अथवा सुफोज २ एमएल पानीमा मिसाएर एक-दुई वटा सेतो झिङ्गा देखिने बित्तिकै छर्नुपर्छ, शुरुमा शंकालु रोगी बोट देखिएमा त्यसलाई उखेल्दा पनि हुन्छ ।
(ह्वाइट फ्लाई) यी कीराहरुले पातको हरितकणहरु चुसेर बोट कमजोर पार्छन् र बोट बढ्न र फल लाग्न सक्दैन् । रोगर अथवा सुफोज २ एमएल र सुलसुलेको लागि काराथियन १ एमएल वा सल्फर धुलो १ ग्रामका दरले कीरा देखिने बित्तिकै ४–५ दिनको फरकमा २ पटक छर्ने ।
लाही-सुलसुले कीरा कलिला पातहरु खस्छन् । लाभ्रेले माटोमा बसी जराहरुको गुदी पनि खान्छ । फल लाग्नुअघि रोगर विषदी अथवा फल लागेपछि नुभान विषादी १ एमएल/लिटर पानीमा मिसाएर २–३ पटकसम्म बोटमा छर्ने ।
रातो खपटे कीरा फूलहरु, चिचीलाहरु फूलहरुको भित्रभित्रै गुदी खाई फलहरु कुहिन्छन् । फूलहरु, चिचीलाहरु भुइँमा झर्छन् । १. झेका फूलहरु, फलहरु नष्ट गर्ने ।

सुरुङ (ट्रेन्च) खनेर गरिने बगर खेती (Trench method) :

 

लामो ट्रेन्च (गहिरो खाडल) खनेर त्यसमा गरिने बगर खेतीको लागि छिमेकी देश भारतबाट नेपालमा आई भाडामा जग्गा लिएर खेती गर्ने समूह आउँछन्, जसलाई पालिजवाला भनिन्छ । तिनीहरुले गर्ने बगर खेतीलाई पालिज खेती पनि भनिन्छ । जसको जग्गा हो यससंग उनीहरुले खेती गर्नुपूर्व आपसी सम्झौता गर्दछन् । निजि जग्गा भएमा सम्बन्धित कृषक वा कृषकहरुको समूहसंग सार्वजनिक जग्गा भए गाविससंग सम्झौता गरेर कति दस्तुर बुझाउने हो त्यसको तय गरेपछि मात्र उनीहरुले खेती कार्य शुरु गर्दछन् । खेती गर्दा साईट अथवा थलोमा नै सानो झोपडी बनाई बाख्रा, कुखुरा समेत साथै पालेर सराखी सपरिवार सबै पालिज खेतीमा जुट्दछन् । यसो गर्दा पूरै समय खेतीपातीमा र त्यसकै रेखदेखमा उपयोग हुन्छ ।

पालिज खेतीको खास–खास विवरणहरु छन्–

  • कार्तिक १५ बाट पालिज खेती शुरु हुन्छ ।
  •  पुसको अन्तसम्म पालिज खेती लगाउने समय हो ।
  •  लौका, फर्सी, काँक्रो, करेला, तरवुजा र खरवुजा मुख्य खेती हुन्, यसको साथै खुर्सानी, टमाटर, भिन्डी र प्याज पनि यदाकदा त्यहाँ खेती गरेको पाइएको छ ।
  •  लौका, काँक्रो, करेला, तरवुजा र खरवुजा लगाउनको लागि लामो ट्रेन्च ५० फिटको हुन्छ, सो को चौडाई पनि कुन बाली लगाउने हो सो अनुसार फरक हुन्छ ।
  •  ट्रेन्चको दूरी भने कुन बाली लगाउने हो सो अनुसार फरक हुन्छ ।
  •  साधारणतया दुई ट्रेन्चको बिरुवाहरु पैmलिएर पूरै जमिन ढाकिने हिसाबमा बिरुवा लगाइन्छन् ।
  •  एक ५० मिटर लामो ह मिटर चौडा ट्रेन्चमा सरदर ३ टन कम्पोष्ट र १० किलो डिएपी र १० किलो युरिया मल हालिन्छ । महल हाल्ने मात्रा र समय फरक–फरक छ । आधा भाग कम्पोष्ट र एक चौथाई भाग डिएपी र युरिया बीऊ रोप्नुअघि खाल्डोमा एकतर्पm आधी भाग पारेर हालिन्छ र सिंचाइ गरिन्छ, त्यसपछि अंकुरा गराएर राखिएको दुईवटा बीऊ प्रति ठाउँ मिलाएर दुईवटाको दूरी बाली अनुसार कायम गरी लगाइन्छ । ट्रेन्चको आधाी भागमा बिरुवा रोपिन्छ र बाँकी आधी भाग बाली हुन्छ ।
  •  बिरुवा उम्रदै जाँदा ठण्डीबाट जोगाउन बिरुवाको नजिकै हार मिलाएर खरको पातलो मूठाहरु बालुवामा फेदतिर पुरे ठड्याइन्छ ।
  •  जब बोटहरु बढ्दै जान्छन् र २–३ फिट अग्लो भएपछि बालुवाले जब साईडबाट बोटहरु पुर्दै लगिन्छ ।
  •  त्यसपछि ट्रेन्चको अर्कोतर्फको भाग जहाँ बिरुवा लगाइएको हुँदैन त्यतातर्फ ३–४ फिट तल चिस्यान भेट्ने गरी खनेर बाँकी ७.५ युरिया, ७.५ किलो डिएपी र बाँकी मलखाद एक-डेढ महिनापछि ३–४ फिट गहिरो गरी बालुवा खनेर हाल्नको लागि खाली छोडिएको १५०० किलो प्रतिट्रेन्चमा एकनासले मल हालिन्छ र बालुवाले पुरेर छोडी दिइन्छ ।
  •  त्यसपछि जसै बोट बढ्छ, एक बोट पुरिएको ट्रेन्चको एकतर्फ लगाई दिइन्छ जहाँ खर गाडेको छ भने अर्को बोट खाडलको अर्को भाग अर्थात् अर्को ट्रेन्च खाली ठाउँमा पठाइन्छ । यसो गर्दा बिरुवाले पूरै जमिन ढाक्छ ।
  •  बिरुवालाई कीराको प्रकोपबाट पनि जोगाउनु पर्छ, जुन इकाई खाडल विधिमा भनिए अनुसार नै हुन्छ ।
  •  ट्रेन्च विधिको पालिज खेती गर्दा सिंचाई दिनु पर्दैन । पछि मल हाल्नको लागि ३–४ फिट गहिरो खनेर माटो चिस्यान प्रयाप्त र दिगो हुन्छ ।
  •  जसै बिक्रीयोग्य उत्पादन आउन थाल्छ त्यसलाई तुरुन्त बजारमा वा थालोमा नै बिक्री गर्नु पर्छ ।
  •  दुई ट्रेन्चको दूरी र बोटको दूरी बाली अनुसार फरक हुन्छन् । जुन तल दिइएको छ–
बाली ट्रेन्चको दूरी X बोटको दूरी
१. लौका ३ मि. X १ मि.
२. तरवुभा २.५ मि. X ०.७५
३. खरवुजा २.५ मि. X ०.७५
४. करेला २.५ मि. X ०.६०–०.७५
५. हाइब्रिड काँक्रो २ मि. X ०.४५ मि.
६. फर्सी २.५ मि. X ०.७५

अघिल्लो भागहरू

बगरमा सुन फलाउने तरीका अनि त्यसको सम्पुर्ण जानकारी ! ! ! पहिलो भाग

बगरमा सुन (तरकारी तथा फलफुल) फलाउने तरीका अनि त्यसको सम्पुर्ण जानकारी ! ! ! दोस्रो भाग

सन्दर्भ सामाग्रीहरु
बगर खेती : फरवार्ड चितवन ।
बाढीजन्य क्षति पुननिर्माण आयोजना अन्तरगत कैलाली कंचनपुरमा संचालित कार्यक्रम तर्फ सि.एम.एस.बाट प्रदान गरिएका तालिम सामाग्रीहरु ।

Facebook Comments

Loading...